Cukrzyca ciążowa – jak ją rozpoznać i leczyć?

Cukrzyca ciążowa, choć często ustępuje po porodzie, jest schorzeniem, które nieleczone może mieć poważne konsekwencje zarówno dla matki, jak i dla rozwijającego się płodu. Wczesne rozpoznanie oraz odpowiednie leczenie cukrzycy ciążowej są kluczowe dla bezpiecznego przebiegu ciąży i minimalizacji ryzyka powikłań. Czym jest cukrzyca ciążowa? W jaki sposób się ją diagnozuje? Czy można zmniejszyć ryzyko rozwoju cukrzycy ciążowej? Poznaj odpowiedzi na najważniejsze pytania dotyczące zaburzeń gospodarki węglowodanowej u kobiet w ciąży.

1. Czym jest cukrzyca ciążowa?
2. Objawy cukrzycy ciążowej – jak się ją rozpoznaje?
3. Test obciążenia glukozą w ciąży
4. Cukrzyca w ciąży a cukrzyca ciężarnych – na czym polega różnica?
5. Jakie są przyczyny cukrzycy ciążowej?
6. Czynniki ryzyka hiperglikemii w ciąży
7. Na czym polega leczenie cukrzycy ciążowej?
8. Insulinoterapia w ciąży
9. Monitorowanie cukrzycy u kobiet w ciąży
10. Powikłania cukrzycy ciążowej – wpływ na ciężarną i płód
11. Cukrzyca w ciąży a poród – czy można rodzić siłami natury?
12. Jak uniknąć cukrzycy ciążowej?
13. Czy cukrzyca ciążowa po porodzie ustępuje?
14. Cukrzyca ciążowa - podsumowanie

Cukrzyca ciążowa, w skrócie GDM (od angielskich słów Gestational Diabetes Mellitus), to zaburzenie tolerancji węglowodanów występujące w ciąży u zdrowych do tej pory kobiet. Mówimy o niej zatem wtedy, gdy hiperglikemia zostaje po raz pierwszy rozpoznana w ciąży [1]. Ze względu na powikłania, na jakie narażona jest przyszła mama i jej dziecko z powodu wysokiego poziomu glukozy, cukrzyca ciążowa jest klasyfikowana jako ciąża wysokiego ryzyka [6].

Symptomy, które mogą świadczyć o utrzymującej się hiperglikemii, bardzo łatwo pomylić z tymi, które zwykle towarzyszą ciąży: częste oddawanie moczu, nadmierny apetyt, senność, zmęczenie, mdłości, zawroty głowy, wzmożone pragnienie, nawracające infekcje pochwy [1]. Z tego względu cukrzycę ciążową łatwo przeoczyć. Aby zapobiec groźnym powikłaniom, konieczne jest regularne badanie poziomu glukozy w czasie ciąży oraz jak najwcześniejsze rozpoczęcie diagnostyki w przypadku niepokojących wyników.

Badania pozwalające wykryć ryzyko rozwoju cukrzycy ciążowej odbywają się już podczas pierwszej wizyty lekarskiej na początku ciąży. Lekarz prowadzący powinien zlecić oznaczenie stężenia glukozy na czczo każdej kobiecie ciężarnej. Jeśli glikemia jest w normie, kolejnym badaniem w kierunku cukrzycy ciążowej może być doustny test obciążenia glukozą (OGTT, od angielskich słów Oral Glucose Tolerance Test), który przeprowadzany jest zwykle dopiero między 24. a 28. tygodniem ciąży. Test ten wykonuje się wcześniej, jeśli u kobiety ciężarnej stwierdzono nieprawidłową glikemię na czczo lub występują u niej czynniki ryzyka tej choroby.

Test obciążenia glukozą, nazywany też krzywą cukrową, polega na pobraniu próbki krwi na czczo, a następnie po 60 i 120 minutach od spożycia roztworu sporządzonego z 75 g glukozy. Krew pobierana jest z żyły łokciowej, jak podczas standardowych badań laboratoryjnych. Test uznaje się za nieważny, jeśli roztwór glukozy nie został spożyty do końca lub po jego spożyciu, a przed wykonaniem badania, wystąpiły u pacjentki wymioty. Na szczęście zdarza się to rzadko i w większości przypadków udaje się przeprowadzić OGTT za pierwszym razem. Jeśli obawiasz się nieprzyjemnych odczuć po spożyciu bardzo słodkiego napoju, możesz zakupić w aptece glukozę do badania w wersji smakowej, której wypicie jest mniej uciążliwe.

Hiperglikemia po raz pierwszy rozpoznana w ciąży klasyfikowana jest na dwa sposoby. O cukrzycy w ciąży mówimy wtedy, gdy zostaje spełniony przynajmniej jeden z poniższych warunków:

• glikemia na czczo ≥ 126 mg/dl;
• glikemia w 2. godzinie 75 g OGTT ≥ 200 mg/dl;
• glikemia przygodna ≥ 200 mg/dl i towarzyszą jej objawy kliniczne hiperglikemii [2].

Wyniki te mogą wskazywać, że u ciężarnej występowała cukrzyca typu 1 lub 2 jeszcze przed ciążą, ale nie była zdiagnozowana. Cukrzyca w ciąży oznacza zatem, że pojawienie się zaburzeń glikemii nie jest ściśle związane z samą ciążą i po porodzie kobieta będzie musiała kontynuować leczenie.

Kryteria rozpoznania cukrzycy ciążowej są bardziej restrykcyjne. Mówimy o niej wtedy, gdy stężenie glukozy na czczo wynosi 92–125 mg/dl lub ≥ 180 mg/dl w 60. minucie, lub 153–199 mg/dl [2]. Cukrzyca ciążowa związana jest ze zmianami hormonalnymi typowymi dla przebiegu ciąży, zwykle po porodzie ustępuje i nie wymaga dalszego leczenia.

Zmiany hormonalne zachodzące w organizmie kobiety w okresie ciąży mogą przyczynić się do zaburzeń w działaniu i wydzielaniu insuliny, a w konsekwencji do rozwoju hiperglikemii. Hormony, które zwiększają zapotrzebowanie na insulinę, to estrogeny, progesteron, prolaktyna czy laktogen łożyskowy [4]. W czasie ciąży wzrasta też insulinooporność – tkanki stają się mniej wrażliwe na działanie insuliny, co jest nie tylko efektem zmian hormonalnych, ale też gwałtownego przyrostu masy ciała w ciąży. Największe zmiany w organizmie kobiety zachodzą w drugiej połowie ciąży, dlatego też wykonanie doustnego testu obciążenia glukozą zalecane jest w tym czasie wszystkim ciężarnym.

Zwiększone ryzyko rozwoju cukrzycy ciążowej występuje m.in. w przypadku:

• wieku powyżej 35 lat;
• wielorództwa;
• nadciśnienia tętniczego;
• insulinooporności;
• zespołu policystycznych jajników (PCOS);
• znacznej nadwagi lub otyłości przed zajściem w ciążę;
• obciążenia genetycznego (cukrzyca typu 2 występująca w rodzinie);
• występowania cukrzycy ciążowej w poprzednich ciążach;
• poronień, wielowodzia i innych powikłań występujących w poprzednich ciążach [5].

Podstawą leczenia cukrzycy ciążowej jest przestrzeganie zasad zdrowej, dobrze zbilansowanej diety (tzw. diety cukrzycowej) oraz regularna samokontrola stężenia glukozy. Skuteczna terapia wymaga ścisłej współpracy personelu medycznego – ginekologa, położnej, diabetologa, neonatologa, a w niektórych przypadkach także dietetyka [1]. Celem leczenia jest utrzymywanie prawidłowego stężenia glukozy.

Zalecane jest spożywanie 5–6 małych, dobrze zbilansowanych posiłków w regularnych odstępach czasu. Posiłki najlepiej jest komponować z produktów o niskim indeksie glikemicznym. Szczególną uwagę należy zwrócić na obecność w diecie pełnowartościowego białka i zdrowych tłuszczów. Według zaleceń Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego 40–50% kalorii spożywanych w ciągu dnia powinno pochodzić z produktów węglowodanowych bogatych w błonnik (pełnoziarniste pieczywo, kasze gruboziarniste, brązowy ryż, warzywa), 30% z białka i 20–30% z tłuszczów. Cukier można zastąpić słodzikami, np. stewią, erytrytolem czy ksylitolem. Nie zaleca się natomiast stosowania sacharyny, która może przenikać przez łożysko [1].

Elementem terapii jest też zwiększenie aktywności fizycznej dostosowanej do możliwości ciężarnej, o ile nie ma ku temu medycznych przeciwwskazań. Zalecane formy aktywności dla kobiet z cukrzycą ciążową to: spacery, pływanie, joga i inne ćwiczenia o umiarkowanej intensywności dostosowane do indywidualnych możliwości. Jeśli nie lubisz ćwiczyć w pojedynkę, możesz np. zapisać się na zajęcia grupowe dedykowane kobietom ciężarnym, które organizowane są m.in. w klubach fitness czy na basenach.

Jeśli dieta i zmiana stylu życia nie przynoszą oczekiwanych rezultatów i nie udaje się osiągnąć właściwej kontroli glikemii u kobiety ciężarnej, wdrażana jest insulinoterapia. Insulina jest jedynym lekiem przeciwcukrzycowym, który może być bezpiecznie stosowany w ciąży [1]. Podaje się ją za pomocą specjalnych strzykawek kilka razy dziennie. Nie zaleca się zastosowania innych leków obniżających glikemię, ani doustnych, ani iniekcyjnych, ponieważ na chwilę obecną nie ma badań potwierdzających ich bezpieczeństwo w przypadku kobiet ciężarnych. Jeśli kobieta z cukrzycą przedciążową, insulinoopornością lub zespołem policystycznych jajników (PCOS) przyjmowała metforminę przed zajściem w ciążę, powinna poinformować o tym lekarza, który zdecyduje o odstawieniu jej najpóźniej do końca pierwszego trymestru ciąży [1].

Podstawowym sposobem monitorowania cukrzycy u kobiety w ciąży jest samokontrola glikemii. Bardzo ważne jest mierzenie cukru przed i po posiłkach. Czasem konieczne jest również skontrolowanie glikemii w innych sytuacjach, np. przed snem, po aktywności fizycznej. Można to robić przy pomocy glukometrów, ale w dłuższej perspektywie częste nakłuwanie palca staje się uciążliwe i bolesne. Dużo lepszym rozwiązaniem są specjalne systemy ciągłego monitorowania glikemii w formie niewielkich sensorów, które pozwalają na kontrolowanie poziomu cukru we krwi na bieżąco. Takie urządzenia łączą się z aplikacją na telefon i alarmują w razie wystąpienia ewentualnych nieprawidłowości.

Zgodnie z zaleceniami Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego docelowe wartości glikemii podczas samokontroli w ciąży powinny wynosić:

• na czczo i przed posiłkami: 70–90 mg/dl;
• maksymalna glikemia w 1. godzinie po rozpoczęciu posiłku: < 140 mg/dl;
• w 2. godzinie po rozpoczęciu posiłku: < 120 mg/dl;
• między godziną 2:00 a 4:00: 70–90 mg/dl [1].

Niekontrolowana hiperglikemia w ciąży zwiększa ryzyko powikłań u ciężarnej i płodu [1, 2, 3, 4, 5].

Powikłania u kobiety ciężarnej:

• wielowodzie;
• nadciśnienie tętnicze;
• rzucawka;
• poronienie lub poród przedwczesny;
• urazy okołoporodowe [3, 4, 5].

Skutki cukrzycy ciążowej dla dziecka:

• makrosomia płodu – duża masa urodzeniowa dziecka (>4 kg);
• obumarcia wewnątrzmaciczne;
• wcześniactwo;
• wady układu sercowo-naczyniowego, moczowego, nerwowego;
• powikłania u noworodka, np. nasilona żółtaczka, niedotlenienie, zaburzenia oddychania, hipoglikemia (niedocukrzenie), hipokalcemia (niedobór wapnia), hipomagnezemia (niedobór magnezu);
• problemy zdrowotne w starszym wieku, np. cukrzyca typu 2, nadwaga, otyłość [3, 4, 5].

Jeżeli cukrzyca u kobiety spodziewającej się dziecka jest wyrównana, pacjentka przestrzega zasad leczenia i nie występują u niej inne powikłania, a szacowana masa płodu wynosi mniej niż 4 kg, poród samoistny w 39–40 tygodniu ciąży jest jak najbardziej możliwy [2]. W przypadku gdy u płodu zostanie stwierdzona makrosomia, wskazane może być wykonanie cesarskiego cięcia. Czasami też lekarz może podjąć decyzję o wywołaniu porodu we wcześniejszym terminie, gdy u pacjentki występują dodatkowe dolegliwości, np. nadciśnienie tętnicze. Jeśli jednak ciąża rozwija się prawidłowo, nie ma konieczności planowania przedterminowego porodu ani wykonywania cesarskiego cięcia. Ostateczną decyzję podejmuje zawsze lekarz kwalifikujący do porodu.

Utrzymywanie zdrowego stylu życia przed ciążą zmniejsza ryzyko rozwoju cukrzycy ciążowej, jednak warto pamiętać, że czynników ryzyka jest więcej, a zaburzenia gospodarki węglowodanowej w ciąży mogą wystąpić u każdej ciężarnej bez konkretnej przyczyny. Planując powiększenie rodziny, warto jednak zadbać o zbilansowaną dietę, regularną aktywność fizyczną i stabilną masę ciała. To tak naprawdę niewiele, a pomaga w utrzymaniu glukozy we krwi w normie i zmniejsza ryzyko rozwoju cukrzycy ciążowej.

W większości przypadków cukrzyca ciążowa ustępuje po porodzie, jednak jej przebycie stanowi jeden z czynników rozwoju cukrzycy typu 2 w przyszłości [1]. Dlatego ważne jest, żeby trzymać rękę na pulsie – zadbać o zdrowy styl życia i profilaktykę po urodzeniu dziecka. Zalecane jest regularne badanie stężenia glukozy na czczo przynajmniej raz w roku. Ponadto Polskie Towarzystwo Diabetologiczne zaleca wykonanie testu OGTT 6–12 tygodni po porodzie. Przed planowaną kolejną ciążą należy również wykonać test tolerancji glukozy [1].

Cukrzyca ciążowa, czyli zaburzenie tolerancji węglowodanów występujące w ciąży, może mieć poważne konsekwencje dla matki i płodu, dlatego wczesne rozpoznanie i leczenie są kluczowe. Diagnostyka obejmuje badanie poziomu glukozy we krwi na czczo i test obciążenia glukozą, zwłaszcza między 24. a 28. tygodniem ciąży. Leczenie opiera się na zdrowej diecie, regularnej aktywności fizycznej i monitorowaniu poziomu cukru. W niektórych przypadkach konieczna jest insulinoterapia. Niekontrolowana cukrzyca ciążowa zwiększa ryzyko powikłań, takich jak makrosomia płodu, nadciśnienie czy poród przedwczesny. Po porodzie cukrzyca ciążowa zazwyczaj ustępuje, jednak kobiety są narażone na większe ryzyko cukrzycy typu 2 w przyszłości, dlatego ważne jest kontynuowanie zdrowego stylu życia i regularne badania kontrolne.

Więcej informacji na temat cukrzycy ciążowej i praktycznych porad znajdziesz na naszej stronie w dziale Cukrzyca ciążowa.

Bibliografia:

1. Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u osób z cukrzycą 2023 Stanowisko Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego. https://ptdiab.pl/zalecenia-ptd/zalecania-aktywni-czlonkowie-2023

2. Standardy Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników postępowania u kobiet z cukrzycą (2017). Ginekologia i Perinatologia Praktyczna, 2(5), 215-229. https://www.ptgin.pl/sites/scm/files/2022-03/56571-143994-2-PB_0.pdf

3. Wiercińska M. (2023). Cukrzyca ciążowa – rozpoznanie, normy, skutki, poród, leczenie. https://www.mp.pl/cukrzyca/cukrzyca/inne/334731,cukrzyca-ciazowa-rozpoznanie-normy-skutki-porod-leczenie

4. Furman J. (2023). Cukrzyca u kobiet w ciąży. https://www.mp.pl/cukrzyca/cukrzyca/inne/66438,cukrzyca-u-kobiet-w-ciazy

5. Cypryk K. (2016). Cukrzyca ciążowa – Rozpoznawanie i leczenie. Ginekologia i Perinatologia Praktyczna, 1(2), 41-44. https://journals.viamedica.pl/ginekologia_perinatologia_prakt/article/download/48893/35925

6. Harasim-Piszczatowska E., Słoma M. (2016). Cukrzyca ciążowa, w: Wybrane choroby cywilizacyjne XXI wieku. T. 1: praca zbiorowa / Kowalczuk K., Krajewska-Kułak E., Cybulski M. (red.), 2016, Uniwersytet Medyczny w Białymstoku. Wydział Nauk o Zdrowiu, s. 217-227.

Redakcja: Agencja Musqo

 © 2025 Abbott ADC-124468 v1.0